Toksykomanię (narkomanię, alkoholizm, lekomanię, nikotynizm, uzależnienia od inhalantów) określa się jako chorobliwą skłonność wykazywaną przez pewnych ludzi do zażywania toksycznych substancji, wywołują szkodliwe skutki dla nich samych i dla społeczeństwa.
Trudno dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie, co sprawia, że tylu młodych ludzi sięga po narkotyki zdając sobie przy tym sprawę z grożącego im śmiertelnego niebezpieczeństwa. Najbardziej skłonne do ulegania nałogom są osoby o specyficznych cechach osobowości: niedojrzałe emocjonalnie i społecznie, o niskiej samoocenie, mało odporne na stres i frustracje, niesamodzielne, o nieustabilizowanej, niewłaściwej hierarchii wartości. Ogólnie rzecz biorąc narkomani mają słabe „ja”(ego), tzn. tę część osobowości, która równoważy przeciwstawne siły , jakim człowiek jest poddawany w codziennym życiu. Te siły to:
– naturalne popędy dążące zawsze do zaspokojenia własnej przyjemności;
– zasady moralno-etyczne, którymi w życiu należy się kierować, aby nie krzywdzić innych;
– rzeczywistość świata zewnętrznego (np. konieczność ukończenia szkoły , zdobycia zawodu, pełnienia we właściwy sposób różnych ról społecznych).
Toksykomani nie będąc zdolnymi do rozwiązywania swych problemów uciekają przed rzeczywistością, poszukują w środkach odurzających zapomnienia o swoich problemach.
Narkomanów (toksykomanów) łączy chęć osiągnięcia bez wysiłku natychmiastowej przyjemności. Narkotyk pobudza te struktury mózgowe, dzięki którym ludzie odczuwają radość np. z dobrze wykonanej pracy, dobrego stopnia w szkole, uzyskania pochwały od osoby, na której nam bardzo zależy , itd.
Powtarzające się pobudzanie „ośrodków przyjemności” za pomocą narkotyków wywołuje- niestety przyzwyczajenie powodujące konieczność ciągłego zwiększania dawek narkotycznych. Równolegle do procesu uzależnienia się od narkotyków następuje w mózgu narkomana stępienie, potem brak reakcji tych struktur mózgowych, które przedtem „nagradzały” odczuciem przyjemności osobę za jej fizyczne czy intelektualne dokonania. Stan ten pogłębia się, a osoba uzależniona czuje się coraz bardziej zniechęcona czy wręcz zrozpaczona: nic jej nie wychodzi, nie czuje żadnej satysfakcji, czuje się „wypalona” wewnętrznie. Sięga więc po narkotyk, aby stan psychicznej pustki zmienić. Błędne koło nałogu zamyka się.
Rezygnacja z przyjemności uzyskanej bez wysiłku jest rzeczą bardzo trudną, co wyjaśnia dlaczego walka z toksykomanią jest również trudna, przynosząca niewspółmierne efekty do wysiłków terapeutów i materialnych nakładów na leczenie osób uzależnionych.
Najwłaściwsze jest w takiej sytuacji zapobieganie szerzeniu się narkomanii, czyli tzw. profilaktyka. Najbardziej skuteczna profilaktyka zaczyna się w rodzinie, ponieważ – jak mówią wyniki badań – jednym z najważniejszych źródeł toksykomanii jest zachwiana struktura i funkcja rodziny. Psychologia określa dziś rodzinę jako system interakcji, to znaczy, że rodzina ujmowana jest jako grupa, w której każda osoba ma związek z pozostałymi. Osoby tworzące rodzinę wzajemnie na siebie oddziałują w zdrowej, tak zwanej funkcjonalnej rodzinie wszystkie wzajemne kontakty są życzliwe i przyjazne, pełne oznak miłości, sprzyjają prawidłowemu rozwojowi struktur osobowościowych, w tym wspomnianej już strukturze „ego”.
Niestety , istnieją również rodziny dysfunkcjonalne, czyli takie, w których podstawowe zadania systemów rodzinnych, tzn. zapewnienia bezpieczeństwa jej członkom oraz wychowanie w zdrowy sposób dzieci nie są realizowane.
W rodzinach niepełnych, rozbitych lub zagrożonych rozbiciem dzieci czują się źle, niepewnie, niejednokrotnie siebie oskarżają o to, że nie są „dość dobre” aby zyskać i utrzymać miłość rodziców. Często oceniają siebie jako „bardzo złe”, skoro tata lub mama odchodzą do innych związków i mają np. „nowe” dzieci.
Każde dziecko potrzebuje symetrii w rodzinie, tzn. Mamy i Taty, którzy stanowią dwa filary bezpiecznego domu.
Rolą rodziców jest nauczenie dziecka tego, jak być mężczyzną i kobietą, modelowanie wzorów macierzyństwa i ojcostwa, jak stawać się Człowiekiem, jak wyrażać swoje pragnienia, emocje w sposób nie raniący nikogo.
Na kształtowanie się psychiki ludzkiej bardzo istotny wpływ wywiera tzw. prawo pierwszych połączeń (skojarzeń). Jeśli dziecko ma pozytywne wzorce rodziny, w jego sposób myślenia o niej i o świecie warunkuje się właściwy system wartości i norm postępowania, poczucie odpowiedzialności za własne zachowanie, poczucie powinności wobec innych, szacunek dla siebie i innych. Świat nie będzie wydawał się wrogi, rodzice pomogą odnaleźć dziecku poczucie sensu życia. Natomiast jeśli rodzice ciągle się kłócą, oboje są zapracowani i stale nieobecni w domu, obiady jada się „gdzieś na stołówce”, ojciec nie ma wśród żony i dzieci autorytetu (czyli nie kształtuje obrazu norm i powinności), rodzina jest uboga duchem, nieprzytulna, nie tęskni się za powrotem do domu, który nie jest żadnym azylem – „normalną” reakcją młodzieży będzie ucieczka z takiego miejsca po to, aby znaleźć ciepło gdzie indziej.
Bardzo często młodzież wyobcowana ze środowiska rodzinnego (i szkolnego) ujawnia bardzo silną potrzebę przyłączania się do grupy, z którą identyfikuje się i która zastępuje jej rodzinę. Jeżeli w danej grupie panuje moda na branie narkotyków, picie alkoholu, bywanie na różnych „imprezach”, to niejako automatycznie osoba taka jest narażona na uzależnianie się od środków przyjmowanych od pozostałych członków grupy.
W wielu domach „ułatwia się” uzależnienie poprzez wysoką rodzinną tolerancję dla picia alkoholu, palenia, zażywania leków.
Często podczas konsultacji w sprawie narkomanii dziecka obserwuję kręcących się niespokojnie rodziców , którzy pytają, czy mogą zapalić papierosa, bo „bardzo się zdenerwowali”. Dobrzy Rodzice – Wy sami w niewłaściwy sposób modelujecie wizerunek „dorosłej osoby”, może znacie „lek na nerwy” – papieros, być może w domu jakiegoś „drinka” lub tabletkę uspokajającą („Apap i po bólu”).
To nie tak, nie tak, nie tak….
Jeśli chcecie pomóc własnemu dziecku – dajcie przykład, nauczcie tego, że życie czasami po prostu boli…. Dziecko wychowywane w duchu konsumpcji, zaspokajania przyjemności zechce żyć dla tych przyjemności bez poczucia powinności i obowiązków , bez określonego celu w życiu, za to z poczuciem pustki i nudy , które czymś trzeba zapełnić. Czyli wracamy do początku artykułu.
Bardzo często słyszymy w naszym ośrodku wyznanie: „Daliśmy naszemu dziecku wszystko, niczego mu nie brakowało. Dlaczego sięgnęło po narkotyk?” Otóż dziecko nadopiekuńczych rodziców nie jest nauczone odpowiedzialności, bardzo łatwo popada w głęboką zależność od … rodziców, którzy załatwiają za nie wszystkie jego sprawy i powodują, że jest ono opóźnione pod względem przygotowania do samodzielnego życia, nie ma żadnych doświadczeń w pokonywaniu trudności. Nie nauczyło się samodyscypliny , obce jest mu pojęcie wyrzeczenia się czegoś, dzielenia się sobą z innymi.
W miarę upływu lat i przybywania obowiązków związanych z wchodzeniem w coraz to nowe role społeczne (ucznia szkoły średniej, studenta, pracownika, narzeczonego, męża, ojca itp.). Osoba taka nie radzi sobie ze wzrastającymi wymogami życia. Dlatego istnieje niebezpieczeństwo, że może sięgnąć po środek łatwo pomagający „usunąć” przykrość do znoszenia której człowiek taki nie jest przygotowany w swojej rodzinie pochodzenia.
Leczenie narkomanii – bardzo upraszczając problem – polega na stopniowym oduczaniu szukania przyjemności w narkotykach i uczeniu się rozwiązywania swoich problemów w zdrowy sposób.
Z całości powyższych rozważań wynika, że bardzo często w przypadku wystąpienia narkomanii cały system rodzinny jest dysfunkcjonalny, a narkomania jest tylko objawem jego złego funkcjonowania. Dlatego podejmując się leczenia tak ciężkiej choroby jaką jest narkomania musimy zdecydować się na uzdrowienie całego systemu rodzinnego. Jeśli uzależnienie jest głębokie, a rodzina dysfunkcjonalna, czyli niewydolna wychowawczo – leczenie powinno odbywać się w ośrodku zamkniętym.
Elżbieta Łyczewska
